Przejdź do treści

Poradniki

Jak czytać opinię biegłego z informatyki: osiem słabych miejsc

Osiem miejsc, w których opinia biegłego z zakresu informatyki bywa słaba, jak sformułować zarzut, na który biegły musi odpowiedzieć merytorycznie, i jak ocenić opinię prywatną.

Lista poniżej dotyczy każdej opinii, także sporządzonej przeze mnie. To miejsca, w których biegłemu najłatwiej się potknąć, dlatego przechodzę ją również przed złożeniem własnej opinii.

Dobra opinia pokazuje drogę, nie tylko wynik

Czytając opinię, szukaj czterech rzeczy:

  1. Co było materiałem wejściowym i skąd pochodził.
  2. Jaką metodą biegły pracował.
  3. Czy wnioski wynikają z tego materiału i tej metody.
  4. Gdzie biegły nazywa granicę swojej pewności.

Brak któregokolwiek z tych elementów jest podstawą zarzutu. Szczególnie ważny jest punkt czwarty: materiał zawsze ma ograniczenia, więc opinia bez ani jednego zdania o nich powinna budzić pytania.

Słabe miejsce 1: następstwo czasowe podane jako związek przyczynowy

„Wykonawca zmienił ustawienia w marcu, a od kwietnia sprzedaż spadła, zatem zmiana spowodowała spadek.”

Zbieżność w czasie nie jest mechanizmem. To błąd najgroźniejszy, bo czyta się naturalnie, i jednocześnie najłatwiejszy do podważenia: wymaga od biegłego wskazania czegoś, czego zwykle w opinii nie ma.

Pytanie do biegłego: jaki jest mechanizm, przez który zmiana miała wywołać skutek, i gdzie został wykazany w danych?

Słabe miejsce 2: brak kontroli przyczyn alternatywnych

Zanim skutek zostanie przypisany jednej przyczynie, trzeba omówić i wykluczyć pozostałe. W sporach o sprzedaż w internecie są to zwykle:

  • zmiany cen,
  • zmiany po stronie konkurencji,
  • sezonowość,
  • zmiany budżetu reklamowego,
  • zmiany w samym serwisie,
  • zmiany zasad działania platformy.

Jeżeli opinia nie odnosi się do żadnej z nich, przypisanie skutku jest nieuprawnione.

Słabe miejsce 3: wnioskowanie z dokumentu zamiast z danych

Regulamin albo dokumentacja platformy opisują ogólne kategorie czynników, które platforma bierze pod uwagę. Nie ujawniają ich wag, progów ani wzajemnych zależności.

Słowa „automatycznie”, „musiało”, „w sposób konieczny” wyprowadzone z treści regulaminu są sygnałem tego błędu. Regulamin mówi, że coś jest uwzględniane. Nie mówi, jak bardzo i w jakiej sytuacji.

Słabe miejsce 4: hipoteza podana jako ustalenie

Gdy mechanizmu nie zweryfikowano w danych, wolno napisać najwyżej o możliwym kierunku wpływu. Sformułowania „nie ulega wątpliwości”, „w sposób pewny”, „bez wątpienia” przy niezweryfikowanym mechanizmie są sygnałem.

Warto porównać język części analitycznej z językiem wniosków. Jeżeli w analizie biegły pisze „możliwe”, a we wnioskach „pewne”, to niespójność wewnętrzna i osobny zarzut.

Pytanie do biegłego: na jakich danych oparto twierdzenie o pewności?

Słabe miejsce 5: wniosek szerszy niż dane

  • Biegły badał trzy miesiące, a wniosek dotyczy dwóch lat.
  • Biegły badał jedno konto, a wniosek dotyczy całej działalności.
  • Biegły policzył jedną wielkość, a wniosek mówi o „istotnym pogorszeniu” bez podania miary.

Ten zarzut najłatwiej wykazać: wystarczy wypisać, co biegły badał, i zestawić to z tym, o czym orzeka.

Słabe miejsce 6: brak punktu odniesienia

Twierdzenie o spadku wymaga podania, wobec czego nastąpił spadek. Porównanie wymaga równoważnych okresów i populacji. Grupa porównawcza wymaga dowodu, że nie działał na nią badany czynnik. Samo założenie nie wystarcza.

Ostatni warunek bywa pomijany. Jeżeli biegły porównuje sporny okres z innym, musi wykazać, że ten drugi jest wolny od badanego czynnika. Inaczej porównuje dwie rzeczy, na które działało to samo.

Słabe miejsce 7: pominięty kontrprzykład

Jeżeli w materiale jest przypadek przeczący tezie, opinia musi się do niego odnieść. Pominięcie kontrprzykładu obecnego w aktach osłabia całą opinię, a biegły zwykle nie odpowie na ten zarzut inaczej niż opinią uzupełniającą.

Kontrprzykładów warto szukać w materiale samodzielnie. Jeden przypadek przeczący mechanizmowi, na którym stoi opinia, bywa mocniejszy od całego pisma z zarzutami ogólnymi.

Słabe miejsce 8: ograniczenia, które nie korygują wniosków

Opinia wymienia braki materiału w części wstępnej, a we wnioskach mówi kategorycznie. Sygnalizacja ograniczeń musi przenosić się na poziom pewności wniosku.

Obie części bywają napisane poprawnie osobno, dlatego sprzeczność widać dopiero po ich zestawieniu.

Pytanie do biegłego: jak wymienione ograniczenia wpłynęły na sformułowanie wniosku końcowego?

Język opinii jako sygnał

Niektóre słowa nie należą do opisu technicznego: „proceder”, „sabotaż”, „atak”, „ofiara”, „manipulacja”, „oszustwo”. Jeżeli występują w opinii częściej niż w pismach stron, biegły mógł przejąć słownictwo jednej z nich.

To da się policzyć: wystarczy zliczyć wystąpienia w opinii i w pismach. Dysproporcja jest sygnałem, nie dowodem, ale uzasadnia pytanie o bezstronność.

Jak sformułować zarzut, na który biegły musi odpowiedzieć

Zarzut skuteczny:

  • wskazuje konkretne miejsce opinii: stronę i punkt,
  • nazywa rodzaj wady: brak mechanizmu, brak punktu odniesienia, wniosek szerszy niż dane,
  • formułuje pytanie, na które da się odpowiedzieć wprost.

Zarzut nieskuteczny:

  • „opinia jest nierzetelna i tendencyjna”,
  • „biegły nie uwzględnił stanowiska mojego mocodawcy”.

Zarzut ogólny da się zbyć jednym akapitem. Zarzut wskazujący punkt i pytanie wymaga albo policzenia czegoś od nowa, albo napisania, że danych nie ma. Oba wyniki wnoszą do sprawy więcej niż ogólna odpowiedź.

Trzy brzmienia, które działają

Przy wniosku bez mechanizmu:

Proszę o wskazanie, na jakiej podstawie w pkt … opinii przyjęto, że zmiana X wywołała skutek Y, oraz o podanie danych, w których ten mechanizm został zweryfikowany.

Przy wniosku szerszym niż dane:

Materiał wskazany w pkt … obejmuje okres od … do … Proszę o wyjaśnienie, na jakiej podstawie wniosek w pkt … odnosi się do okresu szerszego.

Przy ograniczeniach bez wpływu na wnioski:

W pkt … opinii wskazano ograniczenia materiału. Proszę o wyjaśnienie, w jaki sposób zostały one uwzględnione przy formułowaniu wniosku końcowego.

Konstrukcja jest wspólna: wskazanie punktu, opis tego, co w nim jest, i pytanie. Bez ocen i bez przymiotników. Żaden z tych zarzutów nie twierdzi, że biegły się pomylił. Pytają, na czym oparł twierdzenie.

Opinia prywatna: dowód czy dokument sprzedażowy

Pięć pytań, które to rozstrzygają:

  1. Czy opisano materiał wejściowy i jego pochodzenie.
  2. Czy podano metodę w sposób pozwalający ją powtórzyć.
  3. Czy autor nazywa granice swojej pewności.
  4. Czy odniesiono się do argumentów drugiej strony.
  5. Czy wnioski są węższe niż teza zlecającego, czy dokładnie z nią zbieżne.

Punkt piąty rozstrzyga najczęściej. Opinia, której wnioski we wszystkich punktach pokrywają się z tezą zlecającego, powinna budzić pytania, bo materiał rzadko układa się tak wygodnie.

Lista do trzymania przy opinii

  1. Czy opisano materiał wejściowy i jego pochodzenie?
  2. Czy podano metodę na tyle, żeby dała się powtórzyć?
  3. Czy przy każdym skutku wskazano mechanizm, nie tylko zbieżność w czasie?
  4. Czy omówiono i wykluczono przyczyny alternatywne?
  5. Czy zakres wniosku mieści się w zakresie zbadanego materiału?
  6. Czy porównania mają punkt odniesienia i czy okresy są równoważne?
  7. Czy odniesiono się do materiału przeczącego tezie?
  8. Czy wymienione ograniczenia widać we wnioskach końcowych?

Każdy punkt bez odpowiedzi to miejsce na pytanie do biegłego.

Poradnik jest materiałem metodycznym. Nie zawiera danych z akt spraw, a opisane przypadki są skonstruowane. Pozostałe poradniki: Poradniki dla pełnomocników.

Masz sprawę wymagającą opinii technicznej?

Napisz w kilku zdaniach, czego dotyczy sprawa. Odezwę się z propozycją zakresu i wstępną informacją o możliwym terminie.