Poradniki
Jak czytać opinię biegłego z informatyki: osiem słabych miejsc
Osiem miejsc, w których opinia biegłego z zakresu informatyki bywa słaba, jak sformułować zarzut, na który biegły musi odpowiedzieć merytorycznie, i jak ocenić opinię prywatną.
Lista poniżej dotyczy każdej opinii, także sporządzonej przeze mnie. To miejsca, w których biegłemu najłatwiej się potknąć, dlatego przechodzę ją również przed złożeniem własnej opinii.
Dobra opinia pokazuje drogę, nie tylko wynik
Czytając opinię, szukaj czterech rzeczy:
- Co było materiałem wejściowym i skąd pochodził.
- Jaką metodą biegły pracował.
- Czy wnioski wynikają z tego materiału i tej metody.
- Gdzie biegły nazywa granicę swojej pewności.
Brak któregokolwiek z tych elementów jest podstawą zarzutu. Szczególnie ważny jest punkt czwarty: materiał zawsze ma ograniczenia, więc opinia bez ani jednego zdania o nich powinna budzić pytania.
Słabe miejsce 1: następstwo czasowe podane jako związek przyczynowy
„Wykonawca zmienił ustawienia w marcu, a od kwietnia sprzedaż spadła, zatem zmiana spowodowała spadek.”
Zbieżność w czasie nie jest mechanizmem. To błąd najgroźniejszy, bo czyta się naturalnie, i jednocześnie najłatwiejszy do podważenia: wymaga od biegłego wskazania czegoś, czego zwykle w opinii nie ma.
Pytanie do biegłego: jaki jest mechanizm, przez który zmiana miała wywołać skutek, i gdzie został wykazany w danych?
Słabe miejsce 2: brak kontroli przyczyn alternatywnych
Zanim skutek zostanie przypisany jednej przyczynie, trzeba omówić i wykluczyć pozostałe. W sporach o sprzedaż w internecie są to zwykle:
- zmiany cen,
- zmiany po stronie konkurencji,
- sezonowość,
- zmiany budżetu reklamowego,
- zmiany w samym serwisie,
- zmiany zasad działania platformy.
Jeżeli opinia nie odnosi się do żadnej z nich, przypisanie skutku jest nieuprawnione.
Słabe miejsce 3: wnioskowanie z dokumentu zamiast z danych
Regulamin albo dokumentacja platformy opisują ogólne kategorie czynników, które platforma bierze pod uwagę. Nie ujawniają ich wag, progów ani wzajemnych zależności.
Słowa „automatycznie”, „musiało”, „w sposób konieczny” wyprowadzone z treści regulaminu są sygnałem tego błędu. Regulamin mówi, że coś jest uwzględniane. Nie mówi, jak bardzo i w jakiej sytuacji.
Słabe miejsce 4: hipoteza podana jako ustalenie
Gdy mechanizmu nie zweryfikowano w danych, wolno napisać najwyżej o możliwym kierunku wpływu. Sformułowania „nie ulega wątpliwości”, „w sposób pewny”, „bez wątpienia” przy niezweryfikowanym mechanizmie są sygnałem.
Warto porównać język części analitycznej z językiem wniosków. Jeżeli w analizie biegły pisze „możliwe”, a we wnioskach „pewne”, to niespójność wewnętrzna i osobny zarzut.
Pytanie do biegłego: na jakich danych oparto twierdzenie o pewności?
Słabe miejsce 5: wniosek szerszy niż dane
- Biegły badał trzy miesiące, a wniosek dotyczy dwóch lat.
- Biegły badał jedno konto, a wniosek dotyczy całej działalności.
- Biegły policzył jedną wielkość, a wniosek mówi o „istotnym pogorszeniu” bez podania miary.
Ten zarzut najłatwiej wykazać: wystarczy wypisać, co biegły badał, i zestawić to z tym, o czym orzeka.
Słabe miejsce 6: brak punktu odniesienia
Twierdzenie o spadku wymaga podania, wobec czego nastąpił spadek. Porównanie wymaga równoważnych okresów i populacji. Grupa porównawcza wymaga dowodu, że nie działał na nią badany czynnik. Samo założenie nie wystarcza.
Ostatni warunek bywa pomijany. Jeżeli biegły porównuje sporny okres z innym, musi wykazać, że ten drugi jest wolny od badanego czynnika. Inaczej porównuje dwie rzeczy, na które działało to samo.
Słabe miejsce 7: pominięty kontrprzykład
Jeżeli w materiale jest przypadek przeczący tezie, opinia musi się do niego odnieść. Pominięcie kontrprzykładu obecnego w aktach osłabia całą opinię, a biegły zwykle nie odpowie na ten zarzut inaczej niż opinią uzupełniającą.
Kontrprzykładów warto szukać w materiale samodzielnie. Jeden przypadek przeczący mechanizmowi, na którym stoi opinia, bywa mocniejszy od całego pisma z zarzutami ogólnymi.
Słabe miejsce 8: ograniczenia, które nie korygują wniosków
Opinia wymienia braki materiału w części wstępnej, a we wnioskach mówi kategorycznie. Sygnalizacja ograniczeń musi przenosić się na poziom pewności wniosku.
Obie części bywają napisane poprawnie osobno, dlatego sprzeczność widać dopiero po ich zestawieniu.
Pytanie do biegłego: jak wymienione ograniczenia wpłynęły na sformułowanie wniosku końcowego?
Język opinii jako sygnał
Niektóre słowa nie należą do opisu technicznego: „proceder”, „sabotaż”, „atak”, „ofiara”, „manipulacja”, „oszustwo”. Jeżeli występują w opinii częściej niż w pismach stron, biegły mógł przejąć słownictwo jednej z nich.
To da się policzyć: wystarczy zliczyć wystąpienia w opinii i w pismach. Dysproporcja jest sygnałem, nie dowodem, ale uzasadnia pytanie o bezstronność.
Jak sformułować zarzut, na który biegły musi odpowiedzieć
Zarzut skuteczny:
- wskazuje konkretne miejsce opinii: stronę i punkt,
- nazywa rodzaj wady: brak mechanizmu, brak punktu odniesienia, wniosek szerszy niż dane,
- formułuje pytanie, na które da się odpowiedzieć wprost.
Zarzut nieskuteczny:
- „opinia jest nierzetelna i tendencyjna”,
- „biegły nie uwzględnił stanowiska mojego mocodawcy”.
Zarzut ogólny da się zbyć jednym akapitem. Zarzut wskazujący punkt i pytanie wymaga albo policzenia czegoś od nowa, albo napisania, że danych nie ma. Oba wyniki wnoszą do sprawy więcej niż ogólna odpowiedź.
Trzy brzmienia, które działają
Przy wniosku bez mechanizmu:
Proszę o wskazanie, na jakiej podstawie w pkt … opinii przyjęto, że zmiana X wywołała skutek Y, oraz o podanie danych, w których ten mechanizm został zweryfikowany.
Przy wniosku szerszym niż dane:
Materiał wskazany w pkt … obejmuje okres od … do … Proszę o wyjaśnienie, na jakiej podstawie wniosek w pkt … odnosi się do okresu szerszego.
Przy ograniczeniach bez wpływu na wnioski:
W pkt … opinii wskazano ograniczenia materiału. Proszę o wyjaśnienie, w jaki sposób zostały one uwzględnione przy formułowaniu wniosku końcowego.
Konstrukcja jest wspólna: wskazanie punktu, opis tego, co w nim jest, i pytanie. Bez ocen i bez przymiotników. Żaden z tych zarzutów nie twierdzi, że biegły się pomylił. Pytają, na czym oparł twierdzenie.
Opinia prywatna: dowód czy dokument sprzedażowy
Pięć pytań, które to rozstrzygają:
- Czy opisano materiał wejściowy i jego pochodzenie.
- Czy podano metodę w sposób pozwalający ją powtórzyć.
- Czy autor nazywa granice swojej pewności.
- Czy odniesiono się do argumentów drugiej strony.
- Czy wnioski są węższe niż teza zlecającego, czy dokładnie z nią zbieżne.
Punkt piąty rozstrzyga najczęściej. Opinia, której wnioski we wszystkich punktach pokrywają się z tezą zlecającego, powinna budzić pytania, bo materiał rzadko układa się tak wygodnie.
Lista do trzymania przy opinii
- Czy opisano materiał wejściowy i jego pochodzenie?
- Czy podano metodę na tyle, żeby dała się powtórzyć?
- Czy przy każdym skutku wskazano mechanizm, nie tylko zbieżność w czasie?
- Czy omówiono i wykluczono przyczyny alternatywne?
- Czy zakres wniosku mieści się w zakresie zbadanego materiału?
- Czy porównania mają punkt odniesienia i czy okresy są równoważne?
- Czy odniesiono się do materiału przeczącego tezie?
- Czy wymienione ograniczenia widać we wnioskach końcowych?
Każdy punkt bez odpowiedzi to miejsce na pytanie do biegłego.
Powiązane rodzaje sporów
Powiązane rodzaje dowodów
Poradnik jest materiałem metodycznym. Nie zawiera danych z akt spraw, a opisane przypadki są skonstruowane. Pozostałe poradniki: Poradniki dla pełnomocników.
Masz sprawę wymagającą opinii technicznej?
Napisz w kilku zdaniach, czego dotyczy sprawa. Odezwę się z propozycją zakresu i wstępną informacją o możliwym terminie.